среда, 19 ноября 2014 г.

Ийэ тыл туһунан П.А.Ойуунускай санаата

   
  Саха тылын дьадаҥы ыарахан, өйдөммөт, киһи саныыр санаатын, толкуйдуур толкуйун кыайан эппэт, толору тиэрдибэт диир дьоннор баар буолааччылар. кинилэр нуучча тылын нууччалыы саҥаралларын нуучча тылын кыбытан, тылларын "чопчулуулларын", "өйдөнүмтүө" оҥороллорун ордороллор. Итиннэ өссө П.А.Ойуунускай этэн турар: "Дьон үгүс өттүлэрэ этэр этилэр: саха тылынан киһи саныыр санаатын толору эппэт, тылбыт дьадаҥыта бэрт, - диэн суруйар да дьоммут муҥатыйар этилэр: тылбыт тырымныыр күлүмэ, кырааската суох диэн...

  Хайа да омук ыанньыйбыт санаата тылынан түмүллэн этиллибэккэ буолбат этэ. Онон саха да омук тылынан саныыр санаа этиллибэт сокуона суох буолуо - диирим...
   Былыргы олох уларыйан испитэ үһүс үйэтэ буолан эрэр, онон саныыр санааны билигин даҕаны тылынан дьүһүннээн этэргэ бириэмэтэ кэллэҕэ буолуо дии саныыбын" - диэн.

понедельник, 23 июня 2014 г.

     Уйгулаах сайыны көрсө ыһыахтар сир аайы ыһыллан бардылар. Быйыл Ньурба түмсүүтүн үбүлүөйдээх ыһыаҕа Нам улууһугар Хамаҕаттаҕа тэрилиннэ. Төһө да дойдуларыттан ыраах олордоллор, төрүт буор ахтылҕанын таһааран көрсүһэн, кэпсэтиһэн, сэргэхсийэн бардылар. Самаан сайын ыһыаҕыттан күүс-уох эбинэн, үөрдүлэр-көттүлэр.
     Кэскиллээх ыһыах аһылыгыттан Ил Түмэн депутата Григорьева А.А., Прокопьев В.М., Винокурова А.А. астылар. Депутаттар *Биһиги норуот талбыт дьонобут, онон ханнык да улууска олордоргут эһиги иннигитигэр үлэлиибит* - диэбиттэрин дьон-сэргэ үөрэ ылынна. Ыһыах сиэрин-туомун толорон, киирии ыһыахха *Ньурбакаан* уопсастыбаннай түмсүү (сал. Николаева А.А.) ыҥырыллан ыалдьыттаата. СӨ үтүөлээх учуутала Тихонова А.П. эдэрдэргэ туһаайан Нам улууһугар үлэлии-хамсыы сылдьар дьон ситиһиилэринэн киэҥ туттарын эттэ. Кэлбит ыалдьытыгар концерт көрдөрөн, саха ьаЅ»ын күрэҕэр кытта, оһуохай түһүлгэтин төрүттээн, бэрт сэргэхтик кыттан, астыннылар. Күн-дьыл да анаабыт курдук туран биэрдэ. Ыһыах аһа-үөлэ дэлэйдик тардыллан, дьырылыы сылдьар биэ кымыһын ыймахтаан, хартанан хадаҕаланан, буотарах миинин иһэн, хаан сиэн, хоторуллубут эти айахтара ыларынан сиэн үөрэн-көтөн бардылар.
     Ыһыах көрүгэр эдэриттэн-эмэнигэр тиийэ кыттыстылар. 5 саастаах Таня Яковлева *Дьиэ кэргэн* туһунан ыллаан бириискэ тигистэ. *Уһун суһуох* күрэҕэр 9 тутум 3 сүөм суһуохтаах Мария Алексеева *Доминикас* парикмахерскайтан туоһу сурук (сертификат) тутан үөрдэ. Саха таҥаһыгар оҕолортон Сеня Мальцев, Виолетта Фадеева, улахан дьоҥҥо Алексей Тихонов, Эмилия Саввинова бастаатылар. Далбар астаах хотунунан Павлова З.М. буолла, ону сэргэ дьэрэкээн быысапкаһатынан билиннэ.
     Саамай аҕа саастаах кыттааччынан 82-с хаарын санныгар уулларбыт үйэтин тухары медсестранан үлэлээбит Павлова З.М. буолла.
   Ыһыах ырыатын-тойугун Обутова Дайыына, Николаева Ирина иилээн-саҕалаан ыыттылар.
  Оһуохай ыһыах киэргэлэ, туллар тутааҕа буолар. Онон тоҕуһуктуур туоналаах, сэттэкэлиир чэчирдээх түһүлгэлиир оонньууну республика биллэр оһуокайдьыта Мария Бессонова чөллөркөй оһуохайа уһунунан дьон-сэргэ махталын  ылыан ылла. Эдэртэртэн Ирина Николаева тойугунан доҕуһуолламмыт оһуохайа кэнэҕэһин кэскиллээх буолара саарбахтаммат. Республика бастыҥ оһуокайдьыта Дэлиэнэ Иванова ыччат дьону алҕаан туойан, этэр дьикти тыллары эҥээритэ ыллаата уонна сыаналаах бирииһинэн бэлиэтэннэ. Бу строкалары суруйбут киһи да маппата, *миигиннииин биэс хааһах* диэбиккэ дылы хаалсыбакка киирсиһэн бириискэ тигистэ.
     Ньурбабыт ытыс саҕа буорун аукциона бэрт былдьаһыылаах буолла. Кимиэллээх киирсии кэнниттэн ытыс буор Винокуров И.Н. тигистэ. Аукционтан киирбит харчы элбэх оҕолоох Лебедевтэр дьиэ кэргэҥҥэ бэрилиннэ. Маннык улахан көрсүһүүлэри, ыһыахтары тэрийэргэ сүбэ-сргу, элбэх үп-харчы эрэйиллэр. Биир дойдулаахтарбыт түмсэн, көмөлүсүһэн, сомоҕолоһон бир санаанан тэрийиллэрэ кэрэхсэбиллээх. Маны тэрийээччилэринэн уруккута Хамаҕатта баһылыгын солбуйааччыта Местникова Людмила Николаевна, Егоров Б.Н., Винокуров И.Н., Соловьев Н.Ф., Григорьев В.В., Афанасьев А.С., Никофоров В.В. ааттаталыыр тоҕоостоох. Эдэрдьон чахчы дьоннорун ту»угар бэриниилээхтик үлэлии-хамсыы сылдьаллара хайҕаныах эрэ тустаах. Ыһыахтан кэлэн иһэн Нам улууһун кыраныыссатыгар саҥа ыал буолбут Аполлон уонна Роза Герасимовтары көрсөн, тойуктаан алҕаан, оһуохайынан түмүктээн эдэрдэргэ соһуччу бэлэх буолла.
     Бары да дьоллоох буолуҥ, этэҥҥэ сылдьыҥ, күөх Ньурбаны өрө тутан үлэлээҥ-хамсааҥ.
     Быйаҥнаах сайыны үөрэ-көтө көрсөн, күүс-уох ылынан кэскиллээҕи тэнитиҥ, үтүөнү үксэтиҥ.
Ефремова Л.В.


   Саха театрын артыы»а - РФ үтүөлээх артыыһа, саха Республикатын норуодунай артыыһа Анна Ивановна Кузьмина Бүтүн Арассыыйатааҕы "Кыһыл Көмүс маасканы" ылан саха дьонун үөрүүтүн үксэттэ. Анна Ивановна сүүс биэһэнтэн тахса оонньообут оруоллара сөҕүмэр дьиктилэр, араастар уонна умнуллубаттар.
 Мин кэнники киниэхэ анаан туруоруллубут (авт. Лидия Всасильева) "Хаһан даҕаны...?! спектакльга тохтуом этэ. Кырдьык даҕаны ханнык баҕарар киһи дууһатын кылын таарыйар, долгутар уобарас арыллыбыт. Туруорааччы режиссер Руслан Тараховскай.
 Спектакль сүрүн проблемата дьиэ кэргэн уонна дьахтар дьылҕата, биир бүтүн олох арыллыыта. Дьиэ иһинээєи көстүү дьахтар соҕотохсуйуутун, курус санааҕа куустарыытын көрдөрөр. Кини олоҕо бүтүннүү хараҕар көстөн кэлэр.
 Манна киин куоракка үөрэнэр оҕолор дойдуларын ахтан, дьиэлэригэр тиийэн, төрүт астарын аһыылларын саныыллара биир туһунан кэпсээн буолуон сөп.
 Соҕуруу куорат, эдэр саас, үөрэх, сайын, куйаас күн, сөтүөлээһин уонна тапталлааҕа ууммут яблокота...
 Верочкалаах (арт. Айта Лавернова) Юра (арт. Игорь Говоров) истиҥ иэйиигэ ылларан ыал буолуулара... Кинилэр инники ыра санаалара, тапталга бэриниилэрэ, бэйэ-бэйэлэригэр тардыһыылара күүстээх. Аан бастакыттан даҕаны Верочка кыыс уолга атаахтаан, төһө даҕаны сөтүөлүү барсыан баҕарбытын үрдүнэн *мин эһигини кытта барсыбаппын диэн кыккыраччы аккаастаныыта уоллаах кыыс сыһыаннарыгар бастакы конфлигынан буолар. Кыыс уолу тургутан көрөҕүнэ  "мин барбатахпына кини хайдах буолуой? " диэн санааттан саҕаланар.
 Юра кыыһы сөбүлэһиннэрэ сатаан "Сөп диэриий" диэн ылыннарар тыла күннээҕи туттар тылбыт буолан өйдөнүмтүө, судургу. Ол эрэн конфликт төрүтүнэн буолара саарбахтаммат. Верочка ыра санаатыгр кылам гынар ис туруга буолар-буолбат санааҕа тириэрдэр. Кини былааныгар икки уол оҕолонон, кыыстанан дьиэҕэ олоруохтааҕын булгуччу быһаарар. Онуоха Юра соһуйан: "Талбыт идэҕинэн оччоҕо үлэлээбэккин дуо?" диэбитигэр күлэн кэбиһэр.
 Салгыы эдэр ыал дойдуларыгар төннөн дьиэ-уот тэринэллэр. Вера (арт. Елена Сергеева-Румянцева) бэртээхэй дьиэ хаһаайкатыгар кубулуйар. Талан ылбыт идэ таах хаалар, олоҕун оҕолоругар, кэргэнигэр аныыр. Юрий Васильевиһы (арт. Дм.Михайлов) атын сиргэ тэрилтэ салайааччытынан аныыллар. Вера кыыһын үөрэттэрэр сылтаҕыран, кэргэнин кытта көһүспэт. Биир сиртэн тэйбэтэх, "ойуурга сылдьыбатах", тугу да көрбөтөх Николай Габышев  "Кыһыл Сыыр Дьэбдьиэтигэр" тэҥниибин. Ол эрэн соҕуруу үөрэнэ сылдьыбыт киһи кэм атын буолуохтааҕа буолуо. Бэл, Юрий Васильевич дьиэтигэр кэлэн күөх тыаҕа шашлыктыы ыҥырбытыгар барсыбат. Вера бу сырыыга олоҕор туох эрэ буолуохтааҕын ис иминэн таайар. Оннук да буолуохтааҕа саарбахтаммат. Кэргэнэ Юрий Васильевич атын сиргэ соҕотоҕун хаалан сылаас сыһыаҥҥа наадыйара бааламмат. өлүү түбэлтэлээх кини суолугар сытыы, сырбаҥ татакай эдэр дьахтар (арт. Ильяна Павлова) көстөн, ыал олоҕун отуорун ыһар. Сымыйанан эр киһиттэн "ыарахан буоллум" диэн тумалаан биэрэр. Вера Сергеевна таптыыр киһитэ таҥнарбытын, уолҕамдьы санаатыгар ыктаран бырастыы гыммат, кэргэнин дьиэтиттэн үүрэр. Уонна арахсан баран 35 сыл устата баҕар биирдэ эмит төлөпүөннүө, ааммын тоҥсуйуо диэн эрэнэ кэтэһэр, саныы сылдьар. Вера Сергеевна бу кэмҥэ киниэхэ ким эмэ өй уган "бырастыы гын" диэн сүбэлээбитэ буоллар дуу дии саныыр, саарбахтыыр. Онон манна көстөр төлөпүөн - кэтэһии, күүтүү эрэнии символа буолар. Соҕотохсуйуу, сорсуйуу, кэлэнии, саарбахтааһын уонна "Хаһан даҕаны...?!" диэн тыл сүрүн герой мунуутугар тириэрдэр. Бүтэһигэр  эр киһи өлөн баран дьиэтигэр кэлиитэ - эдэр сылдьан "мэлдьи бииргэ буолуохпут уонна биир күн өлүөхпүт" диэн бэрсибит тыллара туолааһына - таптал күүһүн көрдөрөр.
 Көрөөччү геройу кытта тэҥҥэ кыһалҕаны үллэстиитэ - бу артыыстар үрдүк маастарыстыбаларыттан үөскүүр. Манна туттуллар символлар (яблоко, төлөпүөн) автор булумньутунан буолаллар. Бу спектакль киһи хаһан да буоллун, күннээҕи олоҕор чугас дьонугар иһирэхтик, сэргэхтик сыһыаннаһарга үөрэтэр. Бэйэмсэх сыалтан өһүөннээн кыра да соҕустан тэптэрэн кыыһырсыы, тэйсии баар буолар. Түөрэҥнээбэт принциптэн тэйэн, дириҥ тус санааны уларытан, таптыыр киһигэр истиҥник сыһыаннаһан дьоллоох олоҕу ситэрэн биэриэххэ.
  Бу спектакльга Анна Ивановна Кузьмина биир күүстээх көрөөччүнү долгутар уобараһа буолла. Дьоллоохтук сырыт, этэҥҥэ буол, өссө да көрөөччүлэргэ саҥа, сонун оруолларда бэлэхтии тур.

      Людмила Ефремова

воскресенье, 25 мая 2014 г.

Кыыс кэтэһэр ыһыаҕы
А. Харлампьева тыла                                                 А.Варламова мелодията



Кыыс кэтэһэр ыһыаҕы
Саҥа таҥас таҥнаары,
Мэник уолан көрбүтүн
Тапталга кубулутаары.
Кыыс кэтэһэр ыһыаҕы
Оһуокайдыыр оһуокай,
Эһиэкэйдиир эһиэкэй
Дьахтар кэтэһэр ыһыаҕы
Саҥа ытарҕа кэтээри,
Дьоһун дьолун бар-дьоҥҥо
Итэҕэтэн ааһаары.
Дьахтар кэтэһэр ыһыаҕы
Оһуон-оһуон оһуокай,
Эһиэн-эһиэн эһиэкэй.
Эмээхсин кэтэһэр ыһыаҕы
Саҥа былаат баанаары,
Түһүлгэҕэ олорон
Былыргытын санаары.
Эмээхсин кэтэһэр ыһыаҕы.
Оһуокайдыыр оһуокай,
Эһиэкэйдиир эһиэкэй.

Ыһыах
М. Ефимов тыла                                      В. Шадрин мелодията

Күөхтээх сайын,
Самаан сайын
Эргийбитин көрсүһэ,
Ыһыах, ыһыах
Тула түмсүҥ сиэттиһэн

Чорооннордоох,
Чохоолордоох
Кэриэ айах кэккэлэтэ
Кымыс, кымыс,
Саамал кымыс
Саргыбытын үрдэттэ.

Ыһыах күнэ,
Оонньуу күнэ
Оһуохайдыыр бититэ
Сүрэхпитин,
Сүргэбитин
Күҥҥэ тиэрдэ көтүттэ.






Ыһыах
М. Осенняя тыла норуот матыыбынан     
Һыт-тыа, һыт-тыа Үрдүк Айыы
Һыт-тыа, һыт-тыа Таҥараттан,
Һыт-тыа, һыт-тыа Күн Күбэй
Һыт-тыа, һыт-тыа Ийэттэн
Һыт-тыа, һыт-тыа Айыллаахтаан
Һыт-тыа, һыт-тыа Сылдьаахтыыбын.
Һыт-тыа, һыт-тыа Сүргэлэрим
Һыт-тыа, һыт-тыа Көтөҕүллэн,
Һыт-тыа, һыт-тыа Дойдукабар
Һыт-тыа, һыт-тыа Тиийэммин
Һыт-тыа, һыт-тыа Ыһыахтарыгар
Һыт-тыа, һыт-тыа Сылдьаммын.
Һыт-тыа, һыт-тыа Алгыс ыллаан
Һыт-тыа, һыт-тыа Сирбин-уоппун
Һыт-тыа, һыт-тыа Аһатаммын
Һыт-тыа, һыт-тыа Быйыл сайын
Һыт-тыа, һыт-тыа Итии-куйаас
Һыт-тыа, һыт-тыа Сабыытаата.
                                               Һыт-тыа, һыт-тыа Дьонум сэргэм
                                               Һыт-тыа, һыт-тыа Сирим-дойдум
                                               Һыт-тыа, һыт-тыа Үөрдэ-көттө
                                               Һыт-тыа, һыт-тыа Өрө тыынна
Һыт-тыа, һыт-тыа Уруй-туску

Һыт-тыа, һыт-тыа Туругурдун.

Куех тунах тойуга

Түһүлгэҕэ ыҥырар туойуу
С.Зверев тыла                                                                     
В.Никаноров мелодията



Оһуо-оһуо оһуокай,
Эһиэ-эһиэ эһиэкэй,
Уорай халлаан оройдоох,
Орой күнүм банаардаах,
Тэргэн ыйым чимэчилээх,
Уоттаах чолбон сирдьиттээх,
Оһуор сайын олбохтоох,
Ойуу-бичик оонньуурдаах
Оҕо киһи ойоҕостоох
Оһуокайдыыр оонньуубут.
Эдэр дьахтар эркиннээх
Эһиэкэйдиир үҥкүүбүт
Сибэккилээх кырдалга
Сириэдийдэ, сэгэрдээр,
Томтор сирим кырсыгар
Туругурда, доҕоттоор!
Тоҕус унаар муннуктаах,
Үс күөгэйэр түбэлээх
Түөллэр солко түһүлгэбит
Төлөһүйэ төрүттэннин


Биргинньхтиир кыылларым
Бичиктэргэ дьэргэлгэннээх,
Орулуостуур кустарым
Ойууларга толбонноох,
Оһуохайдыыр ураҕас
Оҥоллоро дьуолкалаах,
Алгыстардаах аар баҕах
Дьаарбаҥнара аччылаах,
Аҕыс иилээх-саҕалаах
Айгыр ыһыах аһылыннын,
Төрүт ыһыах төрүттэннин, 
Төрүөх ыччат көрүлээтин,
Кур эһиэкэй күөрэйдин!
Оһуокайдыыр оһуокай!
Төрүттэрбит төлкөтө,
Өбүгэбит үгэһэ,
Былыргыттан быстыбат,
Эргэ дьылтан эстибэт.
Эбир ыһыах ыһылынна,

Эҕэй оонньуу эргилиннэ, 
Эһиэкэйдиир эһиэкэй.

Үс саха уеруутэ

Уйгу- быйаҥ Ыһыах


  Былыр биһиги өбүгэлэрбит кыыдааннаах кыһыны туораан күөххэ үктэнэн, сүөһүлэрэ-сылгылара этэҥҥэ сыл тахсан бэс ыйыгар Үөһээ айыыларга үөрүүлэрин үллэстэн, Аан Ийэ дойдуларыттан көрдөһөн араас көрүҥнээх ыһыахтары ыһаллара: тунах ыһыаҕа, салама ыйааһын ыһыаҕа, кулун үрдэм ыһыаҕа, дьөһөгөй ыһыаҕа уонна да атын ыһыахтары. өбyгэлэрбит сиэр-майгы быһыытынан Үөһээ Үрдүк Аар тойонтон көрдөһөн-ааттаһан алгыс этэллэрэ, айылҕа араас элбэх таҥараларыгар айах тутан аһаталлара, уохтаах кымыһынан күндүлүүллэрэ, алгыыллара, оһуохай үҥкүүтэ дьиэрэйэрэ.

         1991 сыллаахха Саха сирэ сувереннай республика статуһун ылынан баран, биир биһирэбиллээх хардыытынан, өбүгэлэрбит үтүө үгэстэрин ыһыаҕы Саха национальнай бырааһынньыгынан билинэн – бэс ыйын 21 күнүгэр атаарарга Верховнай Совет президиумун ыйааҕа тахсыбыта.














Ааспыт дьыллар мындааларын арыйан:







вторник, 13 мая 2014 г.



  Этэр тыл, саҥарар саҥа киһи ис эйгэтин, өйүн санаатын көрдөрөр, бэлиэтиир. Саха тыла олус баай, уус-уран, бэйэтэ туспа дириҥ историялаах, түҥ былыргыттан силис-мутук тардар  кырдьаҕас тыл буолар. Аҥардас олоҥхобут тылын-өһүн ылан көрүөх. Дэлэҕэ даҕаны саха тылын, фольклорун маҥнайгы үөрэтээччилэрэ, чинчийээччилэрэ О.Н.Бетлингк, Э.К.Пекарскай, С.В.Ястремскай, В.Л.Серошевскай о.д.а. сөҕүөхтэрэ- махтайыахтара дуо?
 Ити учуонайдар үөрэппит, ырыппыт кэмнэриттэн ыла элбэх сыл ааста, олохпут сайдан иһэр, инники диэки дьулурҕатык, тэтимнээхтик хардыылыыр. Ол аайы биһиги туттар тылбытыгар, саҥарар саҥабытыгар саҥа өйдөбүл киирэн иһэр. Ол быыһыгар, биллэн турар, сорох киириэ да суох  тыл киирэр, сорох умнуллуо суох да тыл умнуллар.
 Биһиги тылбытыгар ордук нуучча тылын сабыдыала улахан. өссө 1928 сыллаахха, Алтан Сарын суруйан турар: *Тыл даҕаны син туттар сэп кэриэтэ, онон бу билиҥҥи олох быһыытыгар үрдүкү тупсаҕай (совершенный) массыынанан киһи үгүс үлэни толорон, тосхолун дөбөҥнүк ситэрин кэриэтэ, тупсаҕай тыл көмөтүнэн киһи эмиэ эрэйэ суох дөбөҥнүк бары наадатын ситиэхтээх. Ону өйдөөн тураммыт, биһиги даҕаны бэйэбит тылбытын бу сибилиҥҥи олох хараҕар сөп түбэһэр гына барҕардан, сайыннаран, тупсаран иһиэх кэриҥнээхпит*- диэн.
 Алтан Сарын эппитин курдук, төрөөбүт тылбытын сайыннарыы боппуруоһа билигин суолтата улахан, үгүс үлэни, чинчийиини эрэйэр. Хомойуох иһин, билигин тылбыт наар үчүгэй эрэ өттүтүнэн сайдан иһэр диир кыахпыт суох. Аһара түһүү, нуучча тылынан олус үлүһүйүү баар. Эдэриттэн эмэнигэр, кыратыттан кырдьаҕаһыгар тиийэ нууччалыы-сахалыы бутуйан саҥарыы күннээҕи олохпут дэлэй көстүүтэ буолла.  Биир өттүнэн төрөөбүт тылбытын сыыһырдан-дьадатан эрэрбитин өйдүүргэ дылыбыт, иккис курдук эмиэ да онно улахан суолта уурбаппыт.
  Саха тылын дьадаҥы ыарахан, өйдөммөт, киҺи саныыр санаатын, толкуйдуур толкуйун кыайан эппэт, толору тиэрдибэт диир дьоннор баар буолааччылар. кинилэр нуучча тылын нууччалыы саҥаралларын нуучча тылын кыбытан, тылларын "чопчулуулларын", йдөнүмтүө" оҥороллорун ордороллор. Итиннэ өссө П.А.Ойуунускай эппиэттээн турар: "Дьон үгүс өттүлэрэ этэр этилэр: саха тылынан киһи саныыр санаатын толору эппэт, тылбыт дьадаҥыта бэрт,- диэн суруйар да дьоммут муҥатыйар этилэр: тылбыт тырымныыр күлүмэ, кырааската суох диэн...
  Хайа да омук ыанньыйбыт санаата тылынан түмүллэн этиллибэккэ буолбат этэ. Онон саха да омук тылынан саныыр санаа этиллибэт сокуона суох буолуо - диирим...
  Былыргы олох уларыйан испитэ үгүс үйэтэ буолан эрэр, онон саныыр санааны билигин даҕаны тылынан дьүһүннээн этэргэ бириэмэтэ кэллэҕэ буолуо дии саныыбын" - диэн.
  Билигин сахалыы тылынан саҥарыахтааҕар, төрүт да төрөөбүт тылларын билбэт дьон элбэхтэр.
  Сахалыы ыраастык саҥарыы, тылбыт дьылҕатын, сүппэккэ-өспөккө сайдыаҕын туһунан биһиэхэ маннык кинигэлэри ааҕыаххытын сөп:







   


среда, 9 апреля 2014 г.



Оҕо уонна ыччат киинин иһинэн үлэлиир кыраайы үөрэтэр салаа тэрийбит "Эйгэ" ситимигэр эҕэрдэлиибит!

Манна төрөөбүт дойдубут туһунан элбэх интэриэһинэйи ааҕыаххыт, үлэбитигэр буолар сонуннары, араас кинигэлэри билсиэххит
Оєону сахалыы ааєарга умсугутуу.

Кинигэни ааєыы аан дойду јрдјнэн икки атахтаах - ки»и барахсан сайдыытын та»ымын к№рд№р№р. Кинигэ ки»и ки»иэхэ сы»ыанын, олоєу анааран к№р№р дьоєурун сайыннарар. Оєону ааєыыга у»уйуу биир суолунан саа»ыгар с№пт№№х кинигэни, ха»ыаты, сурунаалы истэ, билэ  ааєа улаатыыта буолар. Оєо библиотекаєа бастаан кэллэєинэ јлэ билси»ииттэн саєаланар. Кырдьык даєаны «т№р№ппјттэр кинигэ илбинньиктээх буоллулар да, оєо эмиэ кинигэ тутуурданар» (Профессор, философ Михайлов В.Д.). К№р№рбјт курдук оєо јтјктэн ј№рэнэр. Би»иэхэ библиотекаєа детсад саа»ыттан кэлэллэр. Кыра оєо бастаан ийэтин, аєатын т№р№ппјттэрин кытта кэлэр. Килбигийиэн, кэмчиэрийиэн с№п. Манна т№р№ппјтј кытта оєо тэЅЅэ ааєыыта суолталаах, бииргэ бы»аарсан, сэ»эргэ»эн оєо №йд№№н хааларыгар к№м№л№№х. Кыра саа»ыттан остуоруйаны истэ, билэ улаатар оєо тыла-№»№ сайдар. №йдјјр эйгэтэ кэЅиир. Иккис кэлиитигэр тугу аахпыттарын ыйытала»ан, чопчулаан биэриэххэ с№п. Кэнники санаа атаста»ан, кэпсиир дьоєурун сайыннаран, тылын саппаа»ын байытыа. Маны сэргэ детсад иитээччилэрэ эбилик программанан оєону кинигэєэ сы»ыаран библиотекаєа кэлэллэрэ јгјс. Манна сылдьан саха суруйааччыларын айымньыларыттан дорєоонноох ааєыылары истэн, тэттик кэпсээннэри аахпыттан кэпсииргэ тылларын байыталлар. Онон оєо тыла сайдарыгар, чуолкайдык, чобуотук саЅарарыгар, бэйэтин санаатын лоп-бааччы бы»аарсарыгар кинигэ оруола улахан. Кыра оєону оонньуу к№м№тјнэн кинигэєэ чуга»атар ордуга биллэр, бу оєону сэргэхситэр, оєо мындырдык ырытар, толкуйдуур кыаєа сайдар, билиини истэн эрэ буолбакка бэйэтэ кытты»ан, чэпчэкитик ылынар. Тыл оонньуута оєону икки №рјттээхтик сайыннарар: бастакытынан, оєо оонньооччу бы»ыытынан у»уктар, к№хт№№х, тэрээ»иннээх буолар, икки»инэн оонньуу сылдьан оєо элбэєи билэр, к№р№р.
Оєоєо 3-4 саа»ыттан бэлэмнэнии, били»иннэрии јлэтэ ыытыллар. Оєолорго элбэх ойуулаах чараас кинигэлэри к№рд№р№н, ааєан кэпсиибит. Кинигэ №Ѕн№№х ойуулаах буоллаєына оєо билиэх-к№рј№х баєата кјј»јрэр. Бу кэмЅэ оєолор кыыллар, к№т№рд№р тустарынан кылгас хо»ооннору с№бјлээн истэллэр. Манна т№р№ппјттэр кинигэни харыстыырга, таптыырга ј№рэтэллэр. Оєо кинигэни 5-6 мјнјјтэттэн саєалаан салєыбатын курдук 15 мјнјјтэєэ тиийэ ааєан биэрэбит. Мантан сиэттэрэн оєо 5-6 саа»ыттан бэйэтэ кинигэни ааєыан баєарар буолар. Бу оєо кинигэєэ сыстан кинигэни сэргиир, таптыыр саа»а буолар. Маннык тоєоостоох кэми мјччј туппакка, иилэ хабан ылан салгыыр тоєоостоох. Биллэн турар, т№р№ппјт библиотекаєа сылдьан, оєоєо кинигэ таларыгар к№м№л№»№р. Оєо хараєар хатанар тупсаєай уру»уйдаах, оєоєо №йд№нјмтј№ ис хо»оонноох кинигэлэри биэрэбит.
Уус-уран айымньы оєо сиэр-майгы №ттјнэн сайдыытыгар, уйулєата у»уктарыгар,  м№кјттэн јтј№нј араара ј№рэнэригэр к№м№л№»№р. Саха литературата баай ис хо»оонноох кинигэлэринэн толору. Оєолор ордук с№бјлээн Баал Хабырыыс «Тыатааєы», Тимофей Сметанин «Кј№рэгэй», Иван Мигалкин «Лабаа аайы таммахтар», Константин Оросин «Дьулуруйар Ньургун Боотур» олонхотун, Федорова В. «Дьиктилээх киэ»э», Умсуура «Лап бичик эмээхсин», «БороЅ куобах ј№рэммитэ», Федотова М. «¬јтј к№рдјјр тугутчаан», «Тэбэнэттээх Нулгынэт», Амма Аччыгыйа «Тоєус т№гјл тоєо», «Таал-Таал эмээхсин» диэн айымньыларын с№бјлээн ааєаллар. БјгјЅЅј ааєааччы јксјгэр кинигэни доєор оЅостон, сјбэлэтээри-амалатаары, саЅаны сомсон ылаары, кинигэттэн дьиЅнээх кырдьыгы булаары, ј№рэх эйгэтигэр к№м№л№»јннэрээри библиотекаєа сылдьар. Билигин т№»№ даєаны Интернет сайдан турдар кинигэ ту»ата  сјппэт. Библиотека кинигэ храма, кини ааєааччы личность бы»ыытынан сайдарыгар к№м№л№»№р. Библиотека ки»и-аймах  јйэлэргэ мунньубут билиитин тарєатар соруктаах. Би»иги библиотекабыт оєо-аймаєы кытта јлэлиир буолан, болєомтобутун оєо ааєар дьоєуругар уурабыт. Кинилэргэ анаан кинигэ ырытыыларын, дорєоонноох ааєыылары, тыл оонньууларын, культурнай сырдатар, сынньатар тэрээ»иннэри, слайд-презентациялары, экскурсиялары, к№рсј»јјлэри тэрийэбит, эгэлгэ кјрэхтэри ыытабыт.  Бэйэ т№р№№бјт тылынан кинигэни ааєыы тыын суолталаах.
Арктикатааєы искусство уонна культура государственнай института, Саха республикатын Национальнай библиотеката оскуола ј№рэнээччилэрэ сахалыы т№»№ ааєалларын билээри 2012 сыл бјтэ»игэр чинчийиини ыыппыттара. Мантан к№ст№рјнэн ааєааччы ба»ыйар №тт№ (94,1%) библиотекаєа сылдьан кинигэ уларсан ааєар. 321 ки»и хоруйуттан к№рд№хх№, 160 оєо библиотекаєа сылдьан ааєар, 79 оєо кинигэни маєа»ыынтан атыыла»ар, 34 оєо чугас дьонуттан уларсар, 163 оєо бэйэтэ библиотекалаах, 7 оєо атын сиртэн булар. Тыа оєолоро нэ»илиэк библиотекатыгар уонна оскуола библиотекатыгар тэЅинэн сылдьаллара к№ст№р. 44,7% нэдиэлэєэ 1-2 т№гјл сылдьаллар, манна даєатан этэр буоллахха, кыргыттар уолаттардааєар элбэхтик библиотекаєа сылдьаллара бэлиэтэнэр.
Кинигэни, ха»ыаты эбэтэр сурунаалы  ааєар баєанан салайтаран (56,5%), уэрэххэ бэлэмнэнээри (41,6%) оєо сылдьар. Сорохтор иллэЅ бириэмэни атаараары (27,5%), саЅа литератураны билсээри (23%), библиотека тэрээ»иннэригэр кыттаары (15,2%) кэлэллэр.
Чинчийии тјмјгјнэн республика јрдјнэн 9-12 саастаах сахалыы ааєар оєо 49,8% быры»ыаннара јксјн библиотекаттан уларсан ааєаллар, дьиэлэригэр 50,8% сахалыы кинигэлээх библиотекалаахтар. Кинилэр т№р№№бјт дойду историятын, айылєатын, экологиятын ту»унан элбэх кинигэ тахсара буоллар диэн баєа санаалаахтар.
Литератураєа таптал эмиэ да дьиэ кэргэнтэн, ј№рэппит учууталтан тутулуктаах. Литератураны таптаан ааєар ки»и олоххо бэлэмнээх, кини тј»јјтјн-тахсыытын тулуйар буолар.
Орто саастаах оєолорго ааєар салаа и»инэн 6-8 кылаастарга «Бары бииргэ ааєабыт» кулууп тэриллэн «Кэрэєэ айан» диэн программанан јлэлиир (салайааччы - Платонова А.В.). Манна сјрјн тэрээ»иннэринэн оєолору кинигэ эйгэтигэр сы»ыарар сыалтан эЅин бэйэлээх экскурсиялары тэрийэн, к№рсј»јјлэри оЅорон, оннооєор оєолор «Бичик» кинигэ кы»атыгар кинигэ хайдах бэчээттэнэн тахсарын илэ харахтарынан к№рбјттэрэ кэнники кинигэни сыаналыы ј№рэнэллэригэр саарбаєа суох. 
Билигин даєаны орто саастаах оєолорго аналлаах сахалыы кинигэлэр аєыйахтар. Би»иги ааєааччыларбыт  Постников Федор Федорович - Арчы Сј№дэр «Олоххо бэлэмнээх буол: Таабырын кэпсээннэр»  кинигэтин с№бјлээн ааєаллар. Кинигэєэ сиэр-майгы јтј№ јгэстэрин, т№р№№бјт айылєабыт кэ»иллибэт сокуоннарын тустарынан иитэр-такайар суолталаах, оєону сырдыкка, кэскиллээхэ угуйар, толкуйдатар таабырын кэпсээннэр киирбиттэр.  Би»иги ааєааччыларбыт кутталлаах, мјччјргэннээх сырыылар, булт, аныгы ыччат тјбјктэрин, олохторун тустарынан ааєыахтарын баєараллар.
Улахан саастаах оєолорго «Эйгэ» кулуубун јлэлэтэбит. Манна библиотека араас ньымаларын туттан, элбэх јлэ барар. Суруйааччылары кытта к№рсј»јјлэр, кинигэлэри ырытыы, литературнай викториналар, тыл оонньуулара, кинигэ быыстапкалара, суруйааччыларынан ааєыылар онтон да атын тэрээ»иннэр утумнаахтык ыытыллаллар.  Оєо толкуйдуур дьоєурун сайыннарыыга уонна бэйэтин санаатын саа»ылаан этэригэр суруйааччы айымньытын ырытыы ордук кјјстээєэ биллэр. БилиЅЅи литература кирбиитигэр саЅа јктэнэн эдэр суруйааччылар тахсан эрэллэр. Варвара Окорокова  «Эдэр ки»и уобара»ын кытта майгы - сигили сайдыыта-јјнјјтэ, бу»уута-хатыыта, олоххо миэстэни булунуу курдук темалар сибээстээхтэр», -диэбитэ. БилиЅЅи балысхан тэтимнээх јйэєэ улаатан эрэр оєо мунар-тэнэр кэмигэр мин санаабар, Анна Егоровна Варламова-Айысхаана айымньылара к№м№л№№х буолуохтарын с№п. Оєолор јксјлэрэ бу айымньылары ырытарга к№хт№№х кыттыыны ылбыттара. Санааларын эппиттэрэ. Би»иги кылаас та»ынан ааєыыны тэрийсэн бииргэ јлэлиир учууталларбытыгар махталбыт улахан. Маннык айымньылар  ыччат инники олоєор улахан суолталаахтар, элбэх толкуйу, санааны ј№скэтэллэр.
Оєо норуотун тылынан уус-уран айымньытын билэр, ааєар буоллаєына, бэйэтин ытыктыырга, таптыырга иитиллэр.
Оєону кј»эйэн туран аахтарыы олох табыллыбат. Оччоєо оєо кинигэ диэки к№рб№т да буолуо. Ааєар дьоєуру сайыннарыыга ту»аныллар ньымалар да элбэхтэр:
-  К№м№л№№х ааєыы
- Ааєыы кэнниттэн тута кэпсээ»ин
- Чаастарынан ааєыы
- Сорудахтаах ааєыы
- ©йд№мм№т тыллары бэлиэтээн ааєыы
- Оруолларынан ааєыы
- Дорєооннуктук ааєыы
- Тохтобуллаах ааєыы
- Аахпыты уру»уйунан к№рд№рјј
- Аахпыттан тугу с№бјлээбитин, бэйэтин санаатын сурунуу. (Ааєааччы дневнигын толоруу). Манна сахалыы  кинигэ бэчээттэнэн тахсара, элбиирэ т№»јј кјјс буолар. Дьэ оччоєуна ааєааччы кинигэни кэрэтин кэрэхсээн, ту»алааєын сјјйэн ылан, ис туруга б№є№ргј№, духовнай ис кыаєа сайдыа, №йдјјр- сыаналыыр дьоєура сайдыа, сиэргэ-майгыга туруоруммут сыалын сити»эр, бэйэтин омугун јтј№ јгэ»ин утумнуур.
Оєо аахпыт геройун кытта биир тэЅЅэ хомойсон-ј№рсэн, дириЅник толкуйдуур буоллаєына би»иги сыалбытын ситистибит диибит. Ол аата кини дуу»атын кылын таарыйтаран, кинигэ алыбар ылларан барар, тјмјгэр кинигэ доєордоох буолар.
Би»иги библиотекабытыгар «Кы»амньылаах т№р№ппјттэргэ» серия бастакы та»аарыытыгар «Кинигэни ааєарга у»уйуу - оєо инники кэскилин тјстээ»ин» - диэн ааттаан т№р№ппјттэргэ буклет та»аарбыппыт. Буклет т№р№ппјттэргэ сјбэ бы»ыытынан тахсыбыта. Иккис анал та»аарыы «Остуоруйа оєо сайдыытыгар оруола», ј»јс - «Оєо суруйааччыта Баал Хабырыыска» анаммыта. Буклекка Баал Хабырыыс «Кинигэ», «Таабырыннар», «Атах», «Долбуурга туох баарый?», «¬чјгэй оєо» хо»оонноро киирбиттэрэ. Оєо кыра эрдэєиттэн рифмалаах саЅаны истэ ј№рэннэєинэ тјргэнник саЅарар, айымньы ис хо»оонун №йдјјр буолар.
Маны та»ынан би»иги библиотекабыт библиографтара Кычкина Екатерина Николаевна уонна Кирова Галина Андреевна оєону ааєыынан умсугутар сыалтан библиографическай ыйынньыктары, пособиелары та»аараллар. Ол курдук бу пособиелар, кинигэлэр дьиэ кэргэнинэн ааєыыга уонна учууталларга, библиотекардарга кылаас, оскуола и»инэн араас та»ымнаах тэрээ»иннэри ыытыыга ту»алаахтар. Манна тјмјллјбјт викториналар, таайбараЅнар, литературнай оонньуулар, сценарийдар сјнньјнэн ј№рэх программатынан оЅо»улуннулар, онон ј№рэх да, јлэ да №ттјгэр саЅаны билэргэ,  айарга јктэл буолуохтарын с№п. Оєо №йјгэр-санаатыгар, дуу»атыгар кэбэєэстик тиэрдэр уонна интэриэ»иргэтэр сыалтан, бэриллибит матырыйаалы учуутал да, библиотекарь да бэйэтин јлэтигэр хабааннаах араас уларытыыны киллэрэн, эбэн-к№єјрэтэн ту»аныан с№п. ¬лэлииргэ табыгастаах буоллун диэн таайбараЅнар, викториналар  хоруйдара уонна ту»аныллыбыт литература испии»эгэ кинигэ кэннигэр киллэриллибит.
Кирова Г.А. кыра саастаах оєолортон саєалаан улахан саастаах оєолорго аналлаах «Аптаах холбуйачаан», «Алгыстаах аргы»ым», «¬тј№ аргыстар» диэн кинигэлэри хомуйан оЅорбута. Кинигэлэргэ т№р№№бјт норуоппут фольклора, араас кэмнээєи саха суруйааччыларын айымньылара киирбиттэрэ. Ону та»ынан эбии ааєарга  айымньылар испии»эктэрэ бааллар.
Дьиэ-кэргэн ааєарыгар мультимедийнэй кинигэлэр таєыстылар. Чуолаан библиограф Людмила Ивановна Хабытина «Ааєыый миэхэ» кинигэтэ 3-10 диэри саастаах оєолорго ойуулаан-бичиктээн, тыыннаах саЅалаан та»аарбыта сонун буолбута (2006с.). Манна саха норуодунай суруйааччыта Дмитрий Кононович Сивцев-Суорун Омоллоон «Кј№рэгэй уйата»  киирбитэ. Кырачаан ааєааччылар т№р№ппјттэрин кытта бииргэ олорон таабырын таайан, №с-хо»оонун билэн литературнай айаЅЅа туруналлар. Кинигэ нуоталаах ырыалаах, дьэрэкээн ойуулардаах, №йј туругурдар оонньуулардаах. Саха сирин уонна аан дойду бастыЅ худуо»унньуктарын хартыыналарынан оєолор бэйэлэрэ кэпсээн айыахтарын с№п. Оттон «Т№р№ппјттэргэ ыйынньыкка» уйулєа ј№рэхтээхтэрэ оєо иитиитигэр ту»алаах сјбэлэри биэрэллэр. Иккис  «ОлоЅхо абылаЅа» кинигэ оєону тылынан уус-уран айымньыга чуга»атар, т№рјт култуураєа тирэєирэр. Сыала-соруга - оєону кыра саа»ыттан олоЅхо к№м№тјнэн сахалыы тыыЅЅа иитии, олоЅхоєо интэриэ»и ј№скэтии, олоЅхо тылын-№»јн дириЅэтэн ј№рэтии; оєо-№йјн санаатын айылєаєа чуга»атан у»уйуу, ыллыыр-туойар дьоєурун сайыннарыы. Манна олоЅхоттон бы»а тардыылар, олонхо тылларын бы»аарыылаах тылдьыта, викториналар, оонньуулар уонна тургутуктаах ыйытыылар (тест) киирбиттэр. «Сахам сирэ - олонхо дойдута»  слайд-шоу республика билиЅЅитин уонна историятын арыйар. ¬»јс мультимедийнэй кинигэ «Сыспай сиэллээхтэр эйгэлэрэ» номоххо киирбит Дь№»№г№й оєотугар ананар (2004с.). Кинигэєэ ат ту»унан ј»јйээннэр, хо»ооннор, ырыалар, №с хо»оонноро, таабырыннар, саха суруйааччыларын тэттик кэпсээннэрэ, билгэлэр, хартыыналар, илиинэн оЅо»уктар киирбиттэр. ДьиЅ сахалыы тыыннаах буолан, оєо болєомтотун тардар.
Тјмјккэ, сахалыы ааєар оєо ийэ тыл истиЅин иЅэринэн, тыла хомоєой, иэйиилээх буолар. Библиотека, т№р№ппјт, оскуола биир кэлимник, утумнаахтык јлэлиир буоллахпытына, јлэбит тјмјктээх буолара саарбаєа суох. Бары биир эйгэни олохтоон, оєо сахалыы сайдарын салгыаєын. Оєо дуу»атын таарыйар, кинини кэрэєэ угуйар кинигэлэр јксјј турдуннар.

               Людмила Ефремова, Национальнай библиотека Оєо уонна ыччат киинин кыраайы ј№рэтэр салаатын сэбиэдиссэйэ.


Ту»аныллыбыт литература

1. Киэн туттар ки»ибит // Т№р№№бјт тыл уонна литература.  - 2009  -ѕ2. - Муус устар-бэс ыйа. - С.25
2. Михайлов, В.Д. Кинигэни ааєыыны хайдах к№єјлј№ххэ// Т№р№№бјт тыл уонна литература  - 2009. -ѕ4 (алтынньы-ахсынньы ый). -С.5
3. Чехордуна Е.П. Ийэ тыл иитэр суолтата // Т№р№№бјт тыл уонна литература. -2009. -ѕ1 (тохсунньу-кулун тутар ый). - С.9

4. Чтение детьми и молодежью литературы на якутском языке и языках народов Севера: Материалы социологического исследования/ национальная библиотека Республики Саха (Якутия) - Якутск, 2012. -С.18.