четверг, 1 октября 2015 г.

БАСТАКЫ ТӨЛӨПҮӨН ЫСТААНСЫЙАТА

Дьокуускайга аан бастакы төлөпүөн ыстаансыйата 1911 сыллаахха баар буолбут. Онтон 15 сыл буолан баран Иркутскайы кытары төлөпүөн сибээһэ олохтоммут. 1937 сыллаахха Дьокуускай Москубаны кытары быһа сибээскэ тахсар кыахтаммыт.

БАСТАКЫ СВЕТОФОР

     Саха сиригэр аан бастакы светофор Дьокуускай куоракка 1951 сыллаахха Октябрьскай - Аммосов уулуссалар быһа охсуһууларыгар турбут. Бу светофор илдьэ сылдьар пультаах эбит. 
     Оттон 1953 сыллаахха турбут светофордар суоппардар бэрээдэги кэһиилэрин күүскэ аҕыйаппыта. Ол кэннэ суол быраабылатын кэһии 20% түспүт.
     Нэһилиэнньэҕэ массыына тиксиитигэр Саха сиригэр бастакы уонна Арассыыйаҕа төрдүс миэстэлээх куоратынан Ленскэй буолар. Ленскэй улууһугар 2003 сыл ахсынньытыгар 14885 массыына баара бэлиэтэммит. Оттон 25 тыһ. нэһилиэнньэлээх куоракка ити кэмҥэ 14000 массыына баар эбит.

воскресенье, 24 мая 2015 г.

О5о литературата

Бастакы саха оҕо литературатын суруйааччылара.

Саха литературата аан-бастаан саҕыллан аана аһыллыаҕыттан, Алексей Елисевич Кулаковскай - Өксөкүлээх Өлөксөй "Оскуолаҕа" "Кутуйах""Куоскадиэн хоһоонноруттан саҕалаан, үгүс суруйааччы кырачаан ааҕааччыга айымньыларын анаан суруйдахтара. Саха литературата Сахабыт сиригэр үөрэх өссө тарҕана илигинэ саҕаламмыта.
Аан-бастааҥы оҕоҕо аналлаах кинигэлэр - оччолорго саҥа 
үөрэх тарҕанан эрэр дойдубутугар бастакы учебниктар буолбуттара. Бары билэрбит курдук, В.М.Ионов, С.А. Новгородов, Н.Е.Афанасьев, П.А.Слепцов "Сахалыы сурук-бичик""Сурук-бичик", "Ааҕар кинигэ" диэн үөрэххэ аналлаах кинигэлэри 1922-1924 сс. таһааттарбыттара. Манна норуот уус-уран айымньытыттан ылыллыбыт остуоруйалар, хоһооннор киирбиттэрэ. Нуучча суруйааччыларын тылбаастарын туһаммыттара. Холобура, 1922 с. тахсыбыт "Бастааҥы сурук-бичик" кинигэҕэ барыта 16 кыра кэпсээннэр уонна хоһооннор киирбиттэр. Семен Новгородов "Баҕа аттаммыта""Кэччэгэй""Кутуйахтар ыраахтааҕылара о.д.а. норуот остуоруйаларын, кэпсээннэрин оҕоҕо өйдөнүмтүө, кэбэҕэстик тиийимтиэ тылларынан суруйан таҥан киллэрэр. Бу аан бастакы саха оҕолоро төрөөбүт тылларынан литератураны кытта билсиһиилэрэ буолбута.
1925 с. Н.Е.Афанасьев, П.А.Слепцов, Вера Давыдова таҥаннар "Саҥа суол" диэн 1-кы группаҕа аналлаах учебник оҥороллор. Манна автордар бэйэлэрэ суруйбут кыракый кэпсээннэрэ уонна фольклор айымньылара киирбиттэр. 1926 с. иккис  чааһа тахсар. Дьэ манна балачча элбэх кэпсээннэр, хоһооннор, уачаркалар бэчээттэммиттэр. Ити курдук, 3,4,5 чаастара тахсар. Бу балар учебникка толору эппиэттиир кинигэлэр буолан кэрэхсэммиттэр.
Онон бу үөрэх кинигэлэрэ оҕо литературатыгар аан-бастаан куорсун аспыт кинигэлэринэн ааҕыахха сөп.
1934 с. бүтүн союзтааҕы съезд ыйыытынан Саха сирин суруйааччыларын 1 конференцията буолар. Онно саҥа тэриллибит союз оҕо литературатын сайыннарар, эдэртэртэн оҕоҕо анаан суруйааччылары бэлэмниир соругу ылынар. Кинигэ издательствотыгар оҕоҕо аналлаах салаа арыллар.
Биллэн турар бу  оҕо литературата сайдарыгар улахан олук буолбута.
Өссө биир улахан өйөбүлүнэн биллэн турар, олохтоох периодика таһаарыылара буолбуттара. Ол курдук, 1923 с. тахсыбыт "Кыым""Хотугу ыччат", 1926 с. тахсар "Чолбон" сурунаал уонна 1936 с. тахсар "Бэлэм буол" хаһыаттар боччумнаах көмөнү оҥорбуттара. Манна Эллэй, Амма Аччыгыйа, Суорун Омоллоон, Күн Дьирибинэ, Архип Абаҕыыныскай курдук суруйааччылар оҕолорго аналлаах айымньыларын таһааттарбыттара.
      Сэрии иннинээҕи сылларга аан бастакы оҕо суруйааччылара саха литературатыгар киирбиттэрэ. Ол Вера Дмитриевна Давыдова, Калисфена Ивановна Платонова, Николай Кирикович Седалищев-Дьүөгэ Ааныстыырап уонна Анна Денисовна Неустроева буолаллар.
   Вера Давыдова уонна Калисфена Платонова туһунан матырыйаал, суруйуу олох аҕыйах. суоҕун да кэриэтэ.
   
Вера Дмитриевна Давыдова - саха дьахталларыттан биир бастакынан уус-уран литератураҕа поэзия жанрыгар үлэлэспит, бастакы оҕо суруйааччыларыттан биирдэстэрэ. Сахалыы тылынан үөрэх саҥардыы тэнийэн эрэр кэмигэр саха оскуолаларыгар үөрэх кинигэлэрин оҥорсубут улахан үтүөлээх методист учууталынан буолар. Кини оҥорсубут "Саҥа суол" диэн оҕо үөрэнэр кинигэтэ 1925, 1926 уонна 1927 сылларга үс кинигэнэн бэчээттэнэн тахсыбыта. Бэйэтэ ол кинигэлэригэр оҕолорго анаан хоhооннору, кэпсээннэри суруйталаан бэчээттэппитэ. 1930 сыллаахха Вера Давыдова "Ааҕар кинигэни" оҥорон бэчээттэппитэ. Онон сахатын норуотун иннигэр үөрэх, билии барҕатыгар улахан өҥөлөөх киhинэн буолар. 1975 с. Саха сиринээҕи кинигэ издательствота Вера Давыдова "Оҕолорго" диэн хоhооннорун кинигэтин таhаарбыта.


Калисфена Ивановна Платонова - алтынньы 1 күнүгэр Мэҥэ-Хаҥаласка 2-с Наахара нэһилиэгэр төрөөбүт. 
1938 с. Дьокуускайдааҕы учуутал институтун бүтэрэн төрөөбүт улууһугар Хаптаҕай орто оскуолатыгар историгынан анаммыт. Наахара оскуолатын биир маҥнайгы директора.



Никифор Кирикович Седалищев-Дьүөгэ Ааныс­тыырап баара-суоҕа түөрт-биэс сыл иһигэр сүүр­бэччэ кэпсээни, "Лоокуут уонна Ньургуґун" диэн сэһэни, биир пьесаны суруйан хаалларбыт. Ити үксэ "Бэлэм буол" хаһыакка үлэлиир кэмигэр эбит.
     Кини 1941 сыллаахха оҕо хаһыатын тиһэх нүө­мэрин таһаараат, төрөөбүт дойдутун көмүскэһэ кыргыс хонуутугар барбыта уонна ол хааннаах хабыр хапсыһыыттан төннүбэтэх.



Неустроева Анна Денисовна - Оҕо суруйааччыта, cахаттан бастакы дьахтар суруйааччы, ССРС суруйааччыларын сойууһун чилиэнэфольклору хомуйааччыобщественнай диэйэтэл.


Аан бастакы кэпсээнэ "Албын", 1936 с. суруйбута. "Тиргэһиттэр" диэн бастакы бэчээттэммит кэпсээнэ (1938) биһирэбили ылбыта, хрестоматияларга киирбитэ. Итини таһынан "Таарымта", "Куттамсах куһаҕан", "Ороһукаан",  "О5олор", "Саьыл, эһэ уонна оҕо",  "Тураахтар", "Ходуһа дьүһүнэ", "Оҕонньордоох эмээхсин",  "Кэһии" кэпсээннэрин, остуоруйаларын суруйталаабыта.
Кэпсээннэрин хомуурунньуктара 1939, 1945, 1962 уонна 1994 сыллардаахха тахсыбыттара. 1945 с. "Кырдьык кыайар" диэн кинигэтин таһаартарбыта. Онно М. Т. Шараборин-Кумаров, Н. И. Степанов, И. И. Бурнашов - Тоҥ Суорун, П. П. Ядрихинскай - Бэдьээлэ уонна да атын норуот ырыаһыттарын айымньыларын киллэрбитэ.


    

среда, 20 мая 2015 г.

Саха сиригэр аан бастакы трактордар

Саха сиригэр аан бастаан "Фордзон" диэн үс тракторы 1927 сыллаахха өрүһүнэн аҕалбыттара. Бу "Формдмотор" диэн Америка фирматын тракторын Ленинградка куопуйалаан оҥорбут тэриллэрэ этэ. 
Саха сирин маҥнайгы тракористарынан Яков Аронович Эстеркес уонна Борис Васильевич Попов буолаллар. 
Биллэринэн, маҥнайгы трактор билиҥҥи Маҕан сиригэр сүрэхтэниини барбыт, ыарахан үлэҕэ бэйэтин туһатын, көдьүүһүн көрдөрбүт. 1929-1930 сс. өссө 8 тракторы, 1931 с. 109 тракторы аҕалбыттар. "Фордзон" оннугар бэйэбит дойдубутугар оҥоһуллубут ХТЗ, ЧТЗ диэн трактордар баар буолбуттар. 1937 сыллаахха МТС-га 340 трактор, өссө 117 трактор холкуостаахтарга баара бэлиэтэммит.





В.Л.Алексеев "Неизвестные страницы истории Якутии " кинигэттэн туһанылынна

среда, 19 ноября 2014 г.

Ийэ тыл туһунан П.А.Ойуунускай санаата

   
  Саха тылын дьадаҥы ыарахан, өйдөммөт, киһи саныыр санаатын, толкуйдуур толкуйун кыайан эппэт, толору тиэрдибэт диир дьоннор баар буолааччылар. кинилэр нуучча тылын нууччалыы саҥаралларын нуучча тылын кыбытан, тылларын "чопчулуулларын", "өйдөнүмтүө" оҥороллорун ордороллор. Итиннэ өссө П.А.Ойуунускай этэн турар: "Дьон үгүс өттүлэрэ этэр этилэр: саха тылынан киһи саныыр санаатын толору эппэт, тылбыт дьадаҥыта бэрт, - диэн суруйар да дьоммут муҥатыйар этилэр: тылбыт тырымныыр күлүмэ, кырааската суох диэн...

  Хайа да омук ыанньыйбыт санаата тылынан түмүллэн этиллибэккэ буолбат этэ. Онон саха да омук тылынан саныыр санаа этиллибэт сокуона суох буолуо - диирим...
   Былыргы олох уларыйан испитэ үһүс үйэтэ буолан эрэр, онон саныыр санааны билигин даҕаны тылынан дьүһүннээн этэргэ бириэмэтэ кэллэҕэ буолуо дии саныыбын" - диэн.

понедельник, 23 июня 2014 г.

     Уйгулаах сайыны көрсө ыһыахтар сир аайы ыһыллан бардылар. Быйыл Ньурба түмсүүтүн үбүлүөйдээх ыһыаҕа Нам улууһугар Хамаҕаттаҕа тэрилиннэ. Төһө да дойдуларыттан ыраах олордоллор, төрүт буор ахтылҕанын таһааран көрсүһэн, кэпсэтиһэн, сэргэхсийэн бардылар. Самаан сайын ыһыаҕыттан күүс-уох эбинэн, үөрдүлэр-көттүлэр.
     Кэскиллээх ыһыах аһылыгыттан Ил Түмэн депутата Григорьева А.А., Прокопьев В.М., Винокурова А.А. астылар. Депутаттар *Биһиги норуот талбыт дьонобут, онон ханнык да улууска олордоргут эһиги иннигитигэр үлэлиибит* - диэбиттэрин дьон-сэргэ үөрэ ылынна. Ыһыах сиэрин-туомун толорон, киирии ыһыахха *Ньурбакаан* уопсастыбаннай түмсүү (сал. Николаева А.А.) ыҥырыллан ыалдьыттаата. СӨ үтүөлээх учуутала Тихонова А.П. эдэрдэргэ туһаайан Нам улууһугар үлэлии-хамсыы сылдьар дьон ситиһиилэринэн киэҥ туттарын эттэ. Кэлбит ыалдьытыгар концерт көрдөрөн, саха ьаЅ»ын күрэҕэр кытта, оһуохай түһүлгэтин төрүттээн, бэрт сэргэхтик кыттан, астыннылар. Күн-дьыл да анаабыт курдук туран биэрдэ. Ыһыах аһа-үөлэ дэлэйдик тардыллан, дьырылыы сылдьар биэ кымыһын ыймахтаан, хартанан хадаҕаланан, буотарах миинин иһэн, хаан сиэн, хоторуллубут эти айахтара ыларынан сиэн үөрэн-көтөн бардылар.
     Ыһыах көрүгэр эдэриттэн-эмэнигэр тиийэ кыттыстылар. 5 саастаах Таня Яковлева *Дьиэ кэргэн* туһунан ыллаан бириискэ тигистэ. *Уһун суһуох* күрэҕэр 9 тутум 3 сүөм суһуохтаах Мария Алексеева *Доминикас* парикмахерскайтан туоһу сурук (сертификат) тутан үөрдэ. Саха таҥаһыгар оҕолортон Сеня Мальцев, Виолетта Фадеева, улахан дьоҥҥо Алексей Тихонов, Эмилия Саввинова бастаатылар. Далбар астаах хотунунан Павлова З.М. буолла, ону сэргэ дьэрэкээн быысапкаһатынан билиннэ.
     Саамай аҕа саастаах кыттааччынан 82-с хаарын санныгар уулларбыт үйэтин тухары медсестранан үлэлээбит Павлова З.М. буолла.
   Ыһыах ырыатын-тойугун Обутова Дайыына, Николаева Ирина иилээн-саҕалаан ыыттылар.
  Оһуохай ыһыах киэргэлэ, туллар тутааҕа буолар. Онон тоҕуһуктуур туоналаах, сэттэкэлиир чэчирдээх түһүлгэлиир оонньууну республика биллэр оһуокайдьыта Мария Бессонова чөллөркөй оһуохайа уһунунан дьон-сэргэ махталын  ылыан ылла. Эдэртэртэн Ирина Николаева тойугунан доҕуһуолламмыт оһуохайа кэнэҕэһин кэскиллээх буолара саарбахтаммат. Республика бастыҥ оһуокайдьыта Дэлиэнэ Иванова ыччат дьону алҕаан туойан, этэр дьикти тыллары эҥээритэ ыллаата уонна сыаналаах бирииһинэн бэлиэтэннэ. Бу строкалары суруйбут киһи да маппата, *миигиннииин биэс хааһах* диэбиккэ дылы хаалсыбакка киирсиһэн бириискэ тигистэ.
     Ньурбабыт ытыс саҕа буорун аукциона бэрт былдьаһыылаах буолла. Кимиэллээх киирсии кэнниттэн ытыс буор Винокуров И.Н. тигистэ. Аукционтан киирбит харчы элбэх оҕолоох Лебедевтэр дьиэ кэргэҥҥэ бэрилиннэ. Маннык улахан көрсүһүүлэри, ыһыахтары тэрийэргэ сүбэ-сргу, элбэх үп-харчы эрэйиллэр. Биир дойдулаахтарбыт түмсэн, көмөлүсүһэн, сомоҕолоһон бир санаанан тэрийиллэрэ кэрэхсэбиллээх. Маны тэрийээччилэринэн уруккута Хамаҕатта баһылыгын солбуйааччыта Местникова Людмила Николаевна, Егоров Б.Н., Винокуров И.Н., Соловьев Н.Ф., Григорьев В.В., Афанасьев А.С., Никофоров В.В. ааттаталыыр тоҕоостоох. Эдэрдьон чахчы дьоннорун ту»угар бэриниилээхтик үлэлии-хамсыы сылдьаллара хайҕаныах эрэ тустаах. Ыһыахтан кэлэн иһэн Нам улууһун кыраныыссатыгар саҥа ыал буолбут Аполлон уонна Роза Герасимовтары көрсөн, тойуктаан алҕаан, оһуохайынан түмүктээн эдэрдэргэ соһуччу бэлэх буолла.
     Бары да дьоллоох буолуҥ, этэҥҥэ сылдьыҥ, күөх Ньурбаны өрө тутан үлэлээҥ-хамсааҥ.
     Быйаҥнаах сайыны үөрэ-көтө көрсөн, күүс-уох ылынан кэскиллээҕи тэнитиҥ, үтүөнү үксэтиҥ.
Ефремова Л.В.


   Саха театрын артыы»а - РФ үтүөлээх артыыһа, саха Республикатын норуодунай артыыһа Анна Ивановна Кузьмина Бүтүн Арассыыйатааҕы "Кыһыл Көмүс маасканы" ылан саха дьонун үөрүүтүн үксэттэ. Анна Ивановна сүүс биэһэнтэн тахса оонньообут оруоллара сөҕүмэр дьиктилэр, араастар уонна умнуллубаттар.
 Мин кэнники киниэхэ анаан туруоруллубут (авт. Лидия Всасильева) "Хаһан даҕаны...?! спектакльга тохтуом этэ. Кырдьык даҕаны ханнык баҕарар киһи дууһатын кылын таарыйар, долгутар уобарас арыллыбыт. Туруорааччы режиссер Руслан Тараховскай.
 Спектакль сүрүн проблемата дьиэ кэргэн уонна дьахтар дьылҕата, биир бүтүн олох арыллыыта. Дьиэ иһинээєи көстүү дьахтар соҕотохсуйуутун, курус санааҕа куустарыытын көрдөрөр. Кини олоҕо бүтүннүү хараҕар көстөн кэлэр.
 Манна киин куоракка үөрэнэр оҕолор дойдуларын ахтан, дьиэлэригэр тиийэн, төрүт астарын аһыылларын саныыллара биир туһунан кэпсээн буолуон сөп.
 Соҕуруу куорат, эдэр саас, үөрэх, сайын, куйаас күн, сөтүөлээһин уонна тапталлааҕа ууммут яблокота...
 Верочкалаах (арт. Айта Лавернова) Юра (арт. Игорь Говоров) истиҥ иэйиигэ ылларан ыал буолуулара... Кинилэр инники ыра санаалара, тапталга бэриниилэрэ, бэйэ-бэйэлэригэр тардыһыылара күүстээх. Аан бастакыттан даҕаны Верочка кыыс уолга атаахтаан, төһө даҕаны сөтүөлүү барсыан баҕарбытын үрдүнэн *мин эһигини кытта барсыбаппын диэн кыккыраччы аккаастаныыта уоллаах кыыс сыһыаннарыгар бастакы конфлигынан буолар. Кыыс уолу тургутан көрөҕүнэ  "мин барбатахпына кини хайдах буолуой? " диэн санааттан саҕаланар.
 Юра кыыһы сөбүлэһиннэрэ сатаан "Сөп диэриий" диэн ылыннарар тыла күннээҕи туттар тылбыт буолан өйдөнүмтүө, судургу. Ол эрэн конфликт төрүтүнэн буолара саарбахтаммат. Верочка ыра санаатыгр кылам гынар ис туруга буолар-буолбат санааҕа тириэрдэр. Кини былааныгар икки уол оҕолонон, кыыстанан дьиэҕэ олоруохтааҕын булгуччу быһаарар. Онуоха Юра соһуйан: "Талбыт идэҕинэн оччоҕо үлэлээбэккин дуо?" диэбитигэр күлэн кэбиһэр.
 Салгыы эдэр ыал дойдуларыгар төннөн дьиэ-уот тэринэллэр. Вера (арт. Елена Сергеева-Румянцева) бэртээхэй дьиэ хаһаайкатыгар кубулуйар. Талан ылбыт идэ таах хаалар, олоҕун оҕолоругар, кэргэнигэр аныыр. Юрий Васильевиһы (арт. Дм.Михайлов) атын сиргэ тэрилтэ салайааччытынан аныыллар. Вера кыыһын үөрэттэрэр сылтаҕыран, кэргэнин кытта көһүспэт. Биир сиртэн тэйбэтэх, "ойуурга сылдьыбатах", тугу да көрбөтөх Николай Габышев  "Кыһыл Сыыр Дьэбдьиэтигэр" тэҥниибин. Ол эрэн соҕуруу үөрэнэ сылдьыбыт киһи кэм атын буолуохтааҕа буолуо. Бэл, Юрий Васильевич дьиэтигэр кэлэн күөх тыаҕа шашлыктыы ыҥырбытыгар барсыбат. Вера бу сырыыга олоҕор туох эрэ буолуохтааҕын ис иминэн таайар. Оннук да буолуохтааҕа саарбахтаммат. Кэргэнэ Юрий Васильевич атын сиргэ соҕотоҕун хаалан сылаас сыһыаҥҥа наадыйара бааламмат. өлүү түбэлтэлээх кини суолугар сытыы, сырбаҥ татакай эдэр дьахтар (арт. Ильяна Павлова) көстөн, ыал олоҕун отуорун ыһар. Сымыйанан эр киһиттэн "ыарахан буоллум" диэн тумалаан биэрэр. Вера Сергеевна таптыыр киһитэ таҥнарбытын, уолҕамдьы санаатыгар ыктаран бырастыы гыммат, кэргэнин дьиэтиттэн үүрэр. Уонна арахсан баран 35 сыл устата баҕар биирдэ эмит төлөпүөннүө, ааммын тоҥсуйуо диэн эрэнэ кэтэһэр, саныы сылдьар. Вера Сергеевна бу кэмҥэ киниэхэ ким эмэ өй уган "бырастыы гын" диэн сүбэлээбитэ буоллар дуу дии саныыр, саарбахтыыр. Онон манна көстөр төлөпүөн - кэтэһии, күүтүү эрэнии символа буолар. Соҕотохсуйуу, сорсуйуу, кэлэнии, саарбахтааһын уонна "Хаһан даҕаны...?!" диэн тыл сүрүн герой мунуутугар тириэрдэр. Бүтэһигэр  эр киһи өлөн баран дьиэтигэр кэлиитэ - эдэр сылдьан "мэлдьи бииргэ буолуохпут уонна биир күн өлүөхпүт" диэн бэрсибит тыллара туолааһына - таптал күүһүн көрдөрөр.
 Көрөөччү геройу кытта тэҥҥэ кыһалҕаны үллэстиитэ - бу артыыстар үрдүк маастарыстыбаларыттан үөскүүр. Манна туттуллар символлар (яблоко, төлөпүөн) автор булумньутунан буолаллар. Бу спектакль киһи хаһан да буоллун, күннээҕи олоҕор чугас дьонугар иһирэхтик, сэргэхтик сыһыаннаһарга үөрэтэр. Бэйэмсэх сыалтан өһүөннээн кыра да соҕустан тэптэрэн кыыһырсыы, тэйсии баар буолар. Түөрэҥнээбэт принциптэн тэйэн, дириҥ тус санааны уларытан, таптыыр киһигэр истиҥник сыһыаннаһан дьоллоох олоҕу ситэрэн биэриэххэ.
  Бу спектакльга Анна Ивановна Кузьмина биир күүстээх көрөөччүнү долгутар уобараһа буолла. Дьоллоохтук сырыт, этэҥҥэ буол, өссө да көрөөччүлэргэ саҥа, сонун оруолларда бэлэхтии тур.

      Людмила Ефремова